Yeni ünvanda görüşənədək =)

Santiago Calatrava

Bunun üçün memara ilk növbədə əl qabiliyyəti lazımdır. Təsadüfi deyil ki, memarlıq tədris olunan universitetlərdə akademik rəsm fənni tədris olunur.

Dünya şöhrətli memarların, dünya şöhrətli layihələrinə verdikləri eskizlərə baxanda bəzən bir şey başa düşmək olmur, bu normaldır. Qeyd etdiyim kimi eskiz memarın bir növ fərdi keyfiyyətidir. Lakin bir məsələni qeyd edim ki, eskizi qeyri-rəsmi iki yerə bölmək olar. Birinci memarın özü üçün çəkdiyi (bir növ qeydlərdən ibarət olan) eskizlər (memar ola bilsin ki, bir neçə nəfərlə layihəni işləyir, onların başa düşəcəyi tərzdə eskizlər), ikincisi isə  sifarişçiyə təqdim olunan daha anlaşıqlı eskizlər. Ən vacibi ikincisidir və onun gözəl alınması üçün təbii ki, memar daim öz üzərində çalışmalıdır.

Le Corbusier

Ayrı-ayrı üslublara xas cizgilər də eskizlərə təsirsiz deyil. Mələsən konstruktivizm üslubunda (binadan kənar) insanlar, ağaclar və s. özünə məxsusluğu ilə seçilir.

Frank Lloyd

Hadid

Moshe Safdie - Canadada yaşayış binası.

Frank Gehry

Ser Norman Foster

Başqa nümunələr

QEYD: bu yazıda eskizlər barədə ümumi anlayış verməyə çalışdım. Növbəti yazımda isə öz eskiz nümunələrimlə eskiz çəkməyin yollarını izah etməyə çalışacam.

Problem : Səviyyəsiz memarlıq.

Səbəblər: Savadsız memarlar, Rüşvətxorluq və Biliksiz sifarişçi.

“Problem” hamıya aydındır. Müasir Bakının memarlığı bu cür memarlıq kökü olan bir ölkə üçün təəssüf ki, biabırçı həddədir.

Səbəblər də yəqin ki, ilk ikisi (savadsızlıq, rüşvətxorluq) hamıya aydındır. Memarlıq təhsilinin ölkəmizdə bərbad səviyyədə tədris olunması son 10 ildə fəaliyyətə başlayan gənc memarlarda özünü göstərir.

“Rüşvətxorluq” da həmçinin ümummilli problemimizdir. Ölkədə ən güclü senzura memarlığa qoyulan senzura olmalıdır ki, bu maneəni  də pulla-rüşvətlə asanlıqla həll etmək olur.

Diqqətinizə çatdırmaq istədiyim ən vacib səbəblərdən biri isə bir çoxlarının bilmədiyi “biliksiz sifarişçi” məsələsidir. Memarlıq elə sahələrdəndir ki, sırf sifarişçiyə bağlı olan sənətdir. Əgər hər hansısa iş adamı “külli miqdarda” vəsait ayırmasa heç bir memar öz xərcləri ilə böyük memarlıq işi görə bilməz. Şifarişçi isə külli miqdarda pulu işə yatırmaq üçün əlbəttə ki, büdcəsində müəyyən qədər vəsaiti olmalıdır. Bu ölkədə kobud desək pullu insanların çoxu biliksiz, zövqsüz olduqları üçün, üstəlik memarın işinə birbaşa müdaxilə etdikləri üçün müasir memarlığımız da bu vəziyyətə düşüb.

Belə bir yanaşma var ki, əsl memar sifarişçinin yersiz istəklərini qəbul etməməyi bacarmalıdır, öz sözü olmalıdır. Amma yenə əvvəlki səbəblər ön plana çıxır. Savadlı memar layihəni qəbul etməsə də savadsızlar məmnuniyyətlə o sifarişçini qəbul edib, lazımsız layihə verəcəklər. Bundan sonra 2-ci səbəb də işə düşür – rüşvət. Rüşvətlə həmin layihə təstiq olunur və tikilir.

Belə çıxır ki, dairəvi əlaqələnən probemlər, səbəblər Bakı memarlığını bu günə salıb. Bunun düzəlməsi üçün isə hərtərəfli düzəlişlərə ehtiyac var. Bəzi hallarda memarlar, bəzən qanunverici orqanlar çox hallarda isə günahkar sifarişçilərdə olur.

Bilet N: x

1. 19-20 ci əsr sənaye memarlığı (Bakı)

2. Le korbuzyenin erkən tikililəri

3. Sidney teatrı (Utzon)

4. M. Hüseynovun yaradıcılığı

5. Bakıda “Alimlər evi”.(M. Hüseynov)

1. 19-20 ci əsrlərdə Bakıda sənayenin bir çox sahələrində dirçəliş özünü göstərirdi. Təbii ki hər bir dirçəliş, oyanma digər sahələrin də inkşafına yol açır. Məsələn Bakıda neft sənayesinin inkşafı ilə əlaqədar mühəndis avadanlıqları sahəsində, zavod, fabrik, sənaye işçilərinin yaşayış binaları və s. sahələrdə dirçəliş özünü göstərdi. Əsasən dövlət sifarişləri olan belə binaların inşaasına yüksək səviyyəli memarları dəvət edirdilər. Yerli memarlarla yanaşı bəzən xarici memar, mühəndislər də layihələrə cəlb olunurdular. Sənaye tikililəri adətən iriaşırımlı olduğu üçün memarlıqda yeniliklər tətbiq olunur, bu tikililər yeni üsullarla ərsəyə gətirilirdi. Balıqçılıq, toxuculuq, neft, pambıqçılıq və sarə sənaye sahələrinin inkşafı üçün daim paytaxtda və paytaxtdan kənar sənaye binaları tikilirdi.

2. Le Korbuzye 1887-1965 ci illərdə yaşamış dahi isveçrə əsilli fransız memarıdır. Onun yaradıcılığı hər bir memar üçün məktəb sayılır. Korbuzyenin memarlığa gətirdiyi yeniliklər saysız hesabsızdır. O, müasir memarlığın təməlini qoyanlardandır. Korbuzye yaradıcılığını digər dünya şöhrətli memarlar kimi 2 yerə bölmək olar. Erkən dövr memarlığına xas tikililəri daim yeniliklər axtarışı dövrü kimi də qiymətləndirmək olar. Korbuzye konstruktivizm cərəyanının ən görkəmli nümayəndəsi olmuş və layihələrinin demək olar ki hamısını bu üslübda işləmişdir. Yaradıcılığının erkən dövründə 1914-30 cu illərdə memarın villalar dövrü kimi qiymətləndirmək olar. Həmin ərəfədə memar bir çox villanın müəllifi olmuşdur. Bu villalar, öz material və xarakterinə görə özünəməxsus idi. Memar fasadı konstruktivizmə xas düz, kəskin xətlərlə həll edirdi. Bu dövrdə tək villa layihələri yox həmçinin daha böyük obyektlərin də həllini vermişdi. Həmçinin onun yaradıcılığına kubizm xas idi. Və erkən dövr layihələrini bu üslübda həll edirdi. Öz məşhur 5 prinsipi də konstruktivizm, kubizm, funksionalizmin daha da zəngin formada işlənilməsinə şərair yaradırdı. Korbuzye yaradıcılığının erkən dövründə tikilən layihələrə misal olaraq – Ozenfant studiyası (1922), Veissenhofda villa (1927), Savoy villası (1928-29), Fransada Stein villası (1927) və .-nin adını çəkmək olar.

3. Sidneyin simvolu olan Sidney Operası həm də dünya şöhrətli memarlıq nümunəsidir. Layihənin memarı dünya şöhrətli Jorn Utzon-dur. Bina 1973-ci ildə istifadəyə verilib. Layihə dənizin sahilində yerləşir və bir çox rakusdan öz gözəlliyi ilə insanı valeh edir. Təsadüfi deyil ki memar bu layihəyə görə bir çox mükafatlarla təltif olunub. Kompleksə 5 teatr salonu, 4 restoran, və bir çox mağazanı özündə birləşdirən kiçik ticarət mərkəzi daxildir. Bina, balıqqulağına bənzər formada layihələndirilmişdir. Bu tikili həm xaricdən həm də dxildən mükəmməl memarlıq bacarığı ilə həll olunub. Yerləşdiyi yerdə 2000 kv.m-i əhatə edir. Layihədə funksionalizm və High-Tech üslubuna xas cizgilər var.

4. Azərbaycanın fəxri olan Mikayıl Hüseynov 1905-ci ilə anadan olmurşdur. Hüseynov tək memar yox həm də memarlıq tarixçisi idi. Təsadüfi deyil ki onun yaradıcılığı sanki bütöv Azərbaycan memarlığını özündə əks etdirir. Memar tarixi Azərbaycan memarlıq nümunələrini yeni, özünə məxsus tərzdə öz layihələrində ifadə edirdi. Onun layihələri öz dinamikası, ritmləri, işıq-kölgəsi ilə digər bütün Azərbaycan memarlarından fərqlənir. Memar tək Azərbaycanda yox həm də ölkə hüdudlarından kənarda da bir çox obyektləri layihələndirmişdir. Göstərdiyi xidmətlərə görə bir çox mükafatla təltif olunub. Milli Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), Sosialist Əmək Qəhrəmanı (1945), SSRİ xalq memarı (1970). Layihələri içərisində – Elmlər akademiyasının binası, Musuqi akademiyası, Rəssamlıq ittifaqı, Bakıda çoxsaylı yaşayış evləri və s.-dir. Bütün layihələrinə millik, yüksək zövq, şərq-qərb memarlıq ənənələirnin sintezi xasdır. Bir çox layihələriməsələn, Nizami kinoteatrı, Axundov adına milli kitabxana maksimalizm üslubundadır. Bağ evlərinin, yaşayış binalarının, ictimai binaların, otellərin, idman komplekslərinin, muzeylərin müəllifi olub.

5. M. Hüseynovun ən məşhur layihələrindən biri də Bakıda “Alimlər Evi” layihəsidir. Memar bu layihəni dostu Sadıq Dadaşovla birgə müharibədən qabaq layihələndirib. Bina müharibədən sonra tikilib sakinlər isə 50-51 –ci ildən həmin binaya köçməyə başlayıblar. Bəhram Gurun heykəli olan hovuz da ansablın tərkib hissəsidir. Dənizə gözəl mənzərə açılır. Binanın kompazisiyasında memar milli azərbaycan musiqisinin ritmlərindən istifadə etmişdir. Eyni zamanda qərb memarlığına xas xizgilərə də rast gəlmək olar.

QEYD 1: Yeri gəlmişkən bu imtahandan 10 aldım

QEYD 2: Biletin nömrəsini qeyd etməməyimin səbəbi isə gələn illərdə saxtakarlığın qarşısını almaq məqsədilədir

1. İçəri girmiş eyvanlar (istənilən qədər dərinə gedə bilər), Fransız eyvanları (demək olar fasaddan çıxmır), adi eyvanlar (maksimum 1,5 m binadan çıxa bilər), Terraslar (terraslara tam eyvan demək olmaz, çünki ölçüləri çox böyük də ola bilir, həyət kimi)…

Fransız eyvanları

2. Materialı daş, taxta, şüşə, dəmir..

3. Elektrikli (sensorlu) və ya mexaniki yeni nəsil eyvanlar..

Mükafat qazanmış mexaniki eyvan.

4. Sadə düzbucaqlı bina formasından eyvanlar vasitəsilə maraqlı kompazisiya qurmaq olur..

5. Eyvanlarla binanın üslubunu müəyyənləşdirmək olar.. kiçik elementlə xarakterik obraz yarada bilərsiniz.

6. Eyvanlarda yaşıllıqlar etmək olar… Bu ən sadə və ucuz üsüllarla olur. Əgər eyvanda yox, binanın başqa yerlərində yaşıllıq qurmaq istəsəniz bu baha başa gələcək.

7. Eyvanlarda rəngləri oynatmaq olur… Ən çox sevdiyim üsul bir rəngi yuxarı mərtəbədə tünd vurub aşağı doğru hər mərtəbədə bir-iki ton rəngini açmaqdır. Bu əsasən Bakı “kimi boz şəhərlər”ə nəfəs verir.

8. Eyvan – təbiətə toxunmaq üçün vasitə kimi.. baxdığım bir filmdə (Lake House) memar göldə ev qurur, ancaq göllə evin əlaqəsi olmur, evdə yaşayan sakin öz qayığına minib həmin göldə gəzintiyə çıxa bilmir, bunu bir növ memarın səhvi adlandırmaq olar. Eyvanlar da hər fəsildə təbiətlə bizi əlaqələndirir. Mənzərəli tərəfə baxan yerdə mütləq eyvanlardan istifadə olunmalıdır…

9. Açılan eyvanlar, sonradan terras etmək olur… Yəni sonradan layihələndirməklə binaya xələl gəlmədən eyvanları genişləndirib sütunlarla terras etmək olar. Hətta həmin terrasları hər mərtəbədən bir hörməklə maraqlı kompazisiya da almaq olar, bir terras bir otaq…

10. Üstübağlı terrasvari eyvanlar – günəşin bol olduğu yerlər üçün…

11. Eyvan otağı genişləndirmək üçün əlavə vasitə kimi – səhv düşüncə.. Bu cür eyvanlara Bakının çox yerində rast gəlmək olar. Bu birbaşa memara hörmətsizlikdir, yaxşı ki buna daha çox standart sovet panel evlərində rast gəlinir. Ancaq şəxsi evlərdə sonradan artırılan hissələr olur, bunu isə ancaq layihənin memarı etməlidir.

12. Eyvan binada ritmləri oynadan vasitə kimi, işıq kölgə yaradır.. Şəxsən fikirləşirəm ki, eyvanlarla memar ayrıca məşğul olmalıdır. Planda eyvan yerləşdirmək çətin deyil, əsas onu fasadda yerləşdirməkdir. Onun eni-uzunu ideal mütənasüblüklərlə olsa bina da ideal görsənər. Çox vaxt yeni başlayan tələbələr eyvanın xarici görünüşünü nəzərə almadan layihə verir, sonradan isə istədiyi binanı ala bilmir. Gərək planla fasad bərabər işlənə.

13. Künc eyvanları – əsasən erkerin üstündə olur..

14. Eyvanlar əsasən yaşayış binaları üçün xarakterikdir…

15. Konstruksiyası – kansolla, asma, sütunla..

16. Çox vaxt şimala baxan hissəni bağlayırlar..

17. Eyvanda yuxarı mərtəbəyə çıxmaq üçün pilləkən olur…

18. Bir neçə eyvan bir fomada qurula bilər.. hamısı bir yerdə ümumi forma yaradar…

Suallarınız olsa buyurun..

Bir çox memar üçün qəbul olunmuş qaydadır ki hansısa layihəyə başlamazdan əvvəl dünyada nələrin olub-olmamasını araşdırsın. Bir çoxları isə fikirləşir ki, bu memarın düşüncələrinə təsir edir və kopyalama ola bilər. Ancaq mənim fikrimcə bu səhv yanaşmadır, beyindəki idea mexanizmini hərəkətə gətirmək üçün real olanlarla tanış olmaq vacibdir. Yoxsa hardan bilə bilərsən ki nəyi edə bilərsən nəyi yox.. Bunun düzgünlüyünü təcrübəli memarlar təstiqləyir.

Yeri gəlmişkən dahi azərbaycan memarı M. Hüseynovun gənc memarlara tövsiyyə və arzuları (və ya vəsiyyəti) bunlar idi.

1. Yüksək sənətkarlıq

2. Köklərə bağlılıq – el memarlığına, yaradıcılığına söykənmək

3. Dünya memarlığını tanımaq, gəzmək, görmək.

Mənim əlavəm artıq olar amma öz fikimi bildimək istərdim. Məncə birinci fikir yəni yüksək sənətkarlıq bu işdə mütləqdir. Memarlığa bəzən “incəsənətdə kobudsənət” də deyirlər. Kobudluq onun xarakteri, incəsənət isə onun ruhudur. Mənə görə binaya baxanda hansısa hiss, duyğu keçirmədiyin bina yaxşı bina deyil.

Köklərə bağlılıq haqda da tamamilə razıyam.. Klassik rəssamlığı bilməyən rəssam müasir rəssamlığı heç vaxt layiqincə yerinə yetirə bilməz. Eynilə memarlıq tarixini bilməyən memar “modern arch” yarada bilməz.

Üçüncü fikir də maraqlıdır amma bunun üçün alternativ var – internetdə axtarış edib dünyada nələrin olub-olmmasını görmək. Hüseynovun dövründə internet yox idi, imkanlar məhdud idi. Ancaq indi hər şey çox daha sadə və asandır. Heç olmasa internetdə gündəlik memarlıqla əlaqədar bircə saat vaxt keçirmək lazımdır.

Yuxarıdakı bina tam konstruktiv, kubistik tərzdədir. Heyf ki indi “bu cür binalar dəbdə deyil”.. 20-ci əsrin fəxr olunası tərzi elə 20-ci əsrdə də qaldı.

Fantaziyanın yüksək inkşafının nümunəsi, maraqlı həlldir.

Bu binada diqqətimi çəkən məqam o oldu ki – bəzi binalarda çıxıntılar olur, bu binada da elə görsənir ancaq burda kompazisiyada  girintilər demək olar. Çünki çıxıntı faizi girinti faizindən çoxdur (bu sadəcə mənim fikrimdir).

Bu layihə fantaziyadan ibarətdir, real olduğuna inanmıram. Amma yadımdadır ki 1-ci kursda oxuyanda bu cür fantastik layihələr edəcəyimizi xəyal edirdik, tez-tez bu tip bna eskizləri çəkirdik

Burda hər şeyi bir-birinə qarışdırıblar amma maraqlı elementlər var. Məsələn pilləvari çıxıntılar xoşuma gəldi.

Ümumiyyətlə gərək memarda səliqə-səhman olsun. Bu keyfiyyət memarın işində mütləq özünü biruzə verir. Yuxarıdakı layihə də səliqəsi və “keyfiyyəti” ilə diqqətimi çəkdi.

Bu binada maraqlı çıxıntılar var, üstəlik bunlar sadəcə dekorativ yox həm də funksionaldır, eyvan kimi istifadə olunur.

Daha əvvəl qeyd etdiyim kimi bəzən boğucu küçəyə sərinlik gətirmək lazım gəlir. High Tech üslubu ilə (yəni şüşə və dəmir elementlərin binada çox işlənməsi) bu cür “ürəkaçan sərinlik” əldə etmək olar.

Yenə 20-ci əsrə xas material və forma. Bu tip elementlər həm maraqlı fasad həm də mürəkkəb interier verir.

Belə iri həcmlər həmişə maraqlı baxılır. Hər nə qədər pəncərə, işıqlanma az olsada təii ki funksiyadan asılı olaraq layihəni bu cür  həll etmək olar, xoşagələndir.

Yenə yer çəkiminə, fizikaya meydan oxuyan binalardan biri.

Bu binada rəng və iri həcm maraqlı həll olunub.

Çin öz qədim memarlıq ənənələrini müasir memarlıqda əsk etdirib.

Amsterdamda otel.. əlavə şərhə ehtiyyac yoxdur.

Gürcüstanda çox maraqlı konstruktiv bina.

Bu evin konstruksiyası çox xoşuma gəlir, üstəlik, sanki “bu cür ağırlıq havada belə durmaz” deyən savadsız memarların acığına binanın baş tərəfində yelləncək də quraşdırıblar əhsən.

Həm gülməlidir həm də maarifləndirici. Birinci dəfə bu səhvləri 2-3 il qabaq görmüşdüm amma gülməli gəlməkdənsə sözün açığı biraz pis təsir etmişdi, bir həftə yadıma düşdükcə bir təhər hiss edirdim amma nəzərə alın ki (çox güman) bunların çoxu real deyil.

Bunun istifadəsini təsəvvür belə etmək istəmirəm

Uzunboylar üçün bankomat

cırtdanlar üçün eskalator

Dəniz mənzərəli balkon

Sözün əsl mənasında “gizli” kamera

Dünyanın ən kiçik eskalatoru

Xoş gəlmişsiniz

Yandakı pilləkənə fikir verin, o da divara çıxır

Volosipedçilər üçün ayrılməş xüsusi yolda işıq dirəkləri

Lap bizim təzə çəkilən yollar yadəma düşdü, ama bizdə gülməli tərəfi ondadır ki birinci yolun üstü sonra altı təmir olunur

QEYD: Şəkilləri türk forumlarından götürmüşəm (çox şəkil türkiəyə məxsusdur. bu tip səhvlər də türk “memar”larından çıxar ).

Ağırlıq mərkəzi dedikdə, yükün bir mərkəzlə yerə 90 dərəcə bucaqla perpendikulyar təsir etməsidir. Yəni yer çəkiminə tabelik.

Məşhur Pisa qülləsi (dünyanın ən əyri qülləsi) – qeryi adi duruşu ilə  ona baxan hər kəsin diqqətini özünə cəlb edir. Binanın ilkin layihəsi bu formada olsaydı (indiki texnalogiya ilə ) asanlıqla bu əyriliyi almaq olardı. Aşağıda şəkillərlə izah edəcəm. Amma binadakı sonradan çökmə, mühəndisləri onu bu formada saxlamağa məcbur etdi. Çox güman, əvvəlki kimi düz etmək də olar. Amma xarakteri korlamamaq üçün mühəndislər 250 illik bərkitmə ilə qülləni bu cür saxlayıblar.

Bu şəkildə əyrilik “minimum” vəziyyətdədir. Xəyali ağırlıq mərkəzi binanın tam mərkəzindən keçir. Adətən bütün tikililər bu formada olur.

Bu şəkildə isə hal-hazırki “normal” vəziyyətidir. Gördüyünüz kimi ağırlıq mərkəzi binadan kənara çıxmır, binanın daxilində qalır. Əgər  xəyali ağırlıq mərkəzi binadan çıxsaydı bina dağılardı. Aşağıdakı kimi.

Bu hal fizikada mümkün deyil amma mühəndis möcüzələri ilə binanın sağ və sol tərəflərinin ağırlığını və konstruksiyaların yükgötürmə qabiliyyətini elə həll etmək olar ki bina bu vəziyyətdə qalsın. Təbii ki müasir texnalogiylarla.

Dünyanın ən əyri qüləsi adına sahib olsa da onu daha da əyri etmək olar. Aşağıdakı şəkildə qülləni “maksimum” həddə əydim. Belə çıxır ki qüllənin əyilmək üçün hələdə biraz yeri var.

Insan beyni təbiət qanunlarına zidd reallıqlardan zövq alır. Bir bina əgər təbiət qanunlarına (görünüşdə) cavab vermirsə istər-istəməz gözə maraqlı görsənir. Bunu nəzərə alan memarlar öz layihələrində yeri gəldikcə bu tip improvizələr edirlər.

Əgər siz də əyri formada bina layihələndirmək istəsəniz sizə ən yaxşı məsləhətim, binanın ağırlıq mərkəzini lift boşluğu kimi nəzərdə tutun. Beləliklə üç problem birdən həll olmuş olar – həm ağırlıq mərkəzi həm lift boşluğu həm də pilləkən qəfəsi. Açağıdakı layihədə də bu üsuldan istifadı ediblər.

Göydələnlərdə ağırlıq mərkəzi mütləq olmalıdır və bu sahədə mühəndislər daim yeniliklər axtarırlar.

Bu layihə göründüyü kimi sadəcə “fikir” şəklindədir amma nə vaxtsa reallaşsa maraqlıdır lift problemi necə həll ediləcək.

Bu qüllə çox güman ki Pisa qülləsi ilə eyni aqibəti yaşayır – sonradan çökmə. Mühəndis hesabatlarındakı səhvlər gec-tez özünü biruzə edir. Bu işdə mühəndislərə ağır yük düşür.

QEYD: məqaləyə konstruktor memar Rəsulağa müəllimin leksiyalarından əlavələr etdim.

Bir çoxları “niyə bizdə avropasayağı hündür damlar yoxdur?” deyir. Səbəb birinci növbədə
küləkdir. Damlar həm funksionallığa, həm fasadın kompazisiyasına və ən çox iqlimə uyğun olmalıdır.

Bakı iqlimi küləkli olduğu üçün damlar yastı olur, həm də burada yağıntılar nisbətən az olduğuna görə dik damlara ehtiyac yoxdur. Bakıda minimum dam 18 dərəcə, maksimum isə 45 dərəcə olmalıdır.

Əgər təbii keramikadan dam istəsəniz mütləq 35 dərəcədən çox olmalıdır ki üstündəki yük onu sındırmasın, keramika nisbətən kövrək olur.

Yağıntıların çox olduğu, küləksiz, dağ yamacı yerlərə getsəniz orda dik damlara rast gələrsiniz. Burada yağııntı çox olduğundan qarın sürüşməsi üçün damlar daha hündür qurulur, bu həm də istiliyi təmin etməyə yararlıdır.

Ümumiyyətlə damları “tikililərin papağı” adlandırırlar. Qışda evin tavanı ilə damın arasında qalan hava evi isti saxlayır. Bəzən həmin hissəyə isti hava vururlar ki ev daha da isti olsun. Havalar qızandan sonra isə mütləq çardağın havasını dəyişmək lazıdır ki damda köhnə hava karroziya yaratmasın. Bunun üçün dama kiçik pəncərələr qoyurlar.

17-ci əsrdə Hardouin Mansart adlı Fransa memarı yenilik edir. Damı ayrıca otaq kimi istifadə etəməyə başlayır. Memarın adından götürülmüş mansart onun dövründən başlayaraq bina üçün çox funksiyalı elementə çevrilir.

Əgər mansrt hissəni otaq kimi istifadə etmək istəsəniz ən əlverişli variant kimi divarı 1,1 m hündürlükdə hörüb damı onun üstündə qurmaqdır. Beləcə künclərə yataq, divan qoymaq olar.

Düz damlar da var ki əslində bizə düz görsənir amma orda da mütləq minimum 2 dərəcə maillik olmalıdır ki ağırlıq dama təsir etməsin. Düz damları adətən əlverişli olsun deyə terras kimi də istifadə edirlər. Çox vaxt həyət kimi, baseyn, istirahət guşəsi və s. düzəldib istifadə edirlər. Bəzən damı pandus edib yerə çatdırırlar, bu həyətin davamı kimi istifadə olunur (onu nəzərə alın ki damda bitkilərin suyu, onların kökləri binanı dağıda bilər, bunun qarşısı alınır amma bahalı vasitələrlə).

Damlarda simmetriyanın pozulması da ola bilir. Bu adətən şimala baxan hissənin daha yastı, cənuba baxan hissənin isə daha dik olmasıdır ki bu da şimaldan gələn güclü küləyin dam vasitəsilə sürüşdürülüb aradan çıxarılması kimi qəbul oluna bilər. Ümumiyyətlə şimala baxan fasadlarda küləyə qarşı kobud səddlər məsləhət görülmür, fasad daha yumuşaq, sürüşkən formalarla həll olunur.

Damlardan ən yaxşı istifadə etmək istəyirsinizsə, dam örtüyü boyunca günəş batareyaları yerləşdirin (təbii ki istiqamət cənuba baxan hissəyə olsun ki günəşdən daha çox enerji almaq olsun). Bir panelin qiyməti 3000-5000 dollar arası dəyişir. 3 panel orta ölçülü ev üçün kifayət qədər bəs edər. Bu ömürlük elektrik vergisindən azad olmaq deməkdir.

Çində, Yaponiyada qədim vaxtlardan damlırın özünəməxsus forması həm onların iqliminə uyğun gəlir, həm də elmi-fəlsəfi dünya görüşlərinə. Uzaq şərqin yağıntılı iqlimi olduğu üçün belə damlar yağış sularının rahat axmasına xidmət edir. Eyni zamanda Feng Shui fəlsəfəsinə əsasən enerjinin dam vasitəsilə göydəki enerji qatına ötürülməsinə inam yaradır.

QEYD: Binalarda dam, yeganə elementlərdəndir ki həm memarın həm də mühəndisin birgə işi hesab edilir. Gözəllik, fünksionallıq həm də möhkəmlik yüksək səviyyədə həll olunmalıdır.

QEYD 2: Kazım Ağabəyovun leksiyalarından bəhrələnib əlavələr etdim.

Dünya şöhrətli ser Norman Foster və onun stol diaynı:

Bəzən də məşhur memarlar öz dayanacaq layihəsini hazırlayıb bütün şəhərdə öz izini qoyurlar.

Öz xarakterini  tamamilə bu dayanacaqlarda əks etdirməyi bacaran memar – Santiago Calatrava, dayanacaq layihəsi:

Materiallar və forma baxımdan zəngin və orjinallığı ilə seçilən memar – Frank Gehry:

Azərbaycanda memar Nəriman İmaməliyev “Shafran” aptekləri layihəsiylə öz xarakterini əks etdirir. Düzdür bu dizayn yox memarlıqdır amma yenə də şəhərin çox hisəsində kiçik layihə ilə mühit gözəlliyini tarazlaşdırır həm də öz izini qoymuş olur. Həmin apteki Talassemiya mərkəzinin qarşısında və Şüvəlan kəndində görmüşəm. Sumqayıtda da olduğunu eşitmişəm. 3-ü də tam eynidir. Fikrimcə dizaynda eynilik normaldır amma memarlıqda eyni üslubda lakin fərqli formalarda olsa daha yaxşı olardı. Çünki dizaynda olmasa da memarlıqda orjinallıq, təkrarolunmazlıq vacibdir (istisnalar olur, amma burda mənə görə vacib deyil).

Azərbaycanda özünəməxsusluğu ilə seçilən, layihələrini yüksək səviyyədə həll edən nadir Azərbaycan memarlardan biri – Nəriman İmaməliyev:

Bu, memarların kiçik layihədə öz xarakterlərini güzgü kimi əks etdirməsidir ki, bu mərhələyə çatmaq hər memara nəsib olmur. Çünki bunun üçün memarda oun şəxsi, təkrarlanmayan, orjinallığı olmalıdır.

Konstruktivizmin və müasir memarlığın banisi – Le Corbusier:

Ben Van Berkel:

Dünyanın bir çox şəhərlərində eyni zamanda  Bakıda çox orjinal, “dizayn memarlığına” ən yaxın dünya şöhrətli memar – Zaha Hadid:

Ustad memar, öz xarakterinə görə dövrünü qabaqlamış dünya memarlarının və memarlıqda oxuyan tələbələrin sevimli memarı – Oscar Niemeyer:

Funksionalist, layihələriylə Amerikanın fəxri olan memar – Frank Lloyd:

Steven Holl:

Aldo Rossi:

Tadao Ando:

Mies van der Rohe:

Dünyada bir çox memarlıq, dizayn və interyer eyni zamanda Azərbaycan Müasir İncəsənət Muzeyinin də interyer layihəsini vermiş – Jean Nouvel:

Çox vaxt üslub yaranarkən, həmin üslüba xas cizgilərlə ev əşyaları yaranır.

Funksionalizm:

Art Deko:

Qotika:

Konstruktivizm:

QEYD: Memarlıq və dizayn sözünün gələcəkdə daha çox işlənəcəyini fikirləşirəm, çünki müasir memarlıq dizaynı xatırladır. Bilmək olmaz, bəlkə də bizim dövrü gələcək nəsillər “Dizayn Memarlığı” dövrü kimi xatırlayacaqlar..